تعيين نمودند و مردم رستمدار را خبر دادند تا جمع شوند ، و نزد برادران خود جهت عمارت آن ديار مدد طلب داشتند . حسب الامر از آمل و سارى بيگارى و استادان ماهر روانه ساختند ، و در روز سعيد ، طرح عمارت كشيدند و حفر خندق عظيم بر گرداگرد آن سرا ، فرمودند كردند . و بنياد قصر و حمام و بازار و مسجد و غيره را طرح كشيدند و مردم را به سر كار بازداشتند و به جهت هر سركارى سردار دانا و كامل تعيين فرمودند و عدل و انصاف را شعار و دثار گردانيده از ظلم و فسق و فجور جلوگيرى كردند . » « 1 » به حكايت منابع تاريخى ، در احداث و بناى بعضى شهرها ، از طرف سلاطين ، ظلم و استبداد فراوان به كار مىرفت . چنان كه در تاريخ نيشابور مىخوانيم : « ملك شرق و غرب او را مسخر شد ، ابن شابور ، شهر قديم نيشابور در حوالى قهندز بنا نهاد و معماران و عمله تعيين كرد و گفت بر جوانب شهر خندق حفر كنند و تكليف شاقه فرمود . رعايا عاجز آمدند . معماران را امر كرد كه هر روز پيش از آفتاب بر سر كارها روند و هركه از رعايا پيش از آفتاب حاضر نشود ، زنده در ميان خشت و گل ديوار گيرند ، و چنان كردند و خلق بر آن رنج قرار گرفتند و بعد از سنين كثيره كه شهر . . . منهدم شد ، استخوان جسد بنى آدم از سر تا قدم ، از ميان گل بر خاك مىافتاد . » « 2 » در دورهء قرون وسطى ، غالبا از طرف نظاميان ( غازيان ) ، نسبت به مردم شهرنشين و كشاورزان از جهات مختلف ، تعدى و تجاوز مىشده است . « در شهور سنهء 478 ، درودگرى در سراى شهر كار مىكرد و شاگردى با وى بود كه به اولاد تركان مشابهتى داشت . ملك [ تورانشاه ] از درودگر پرسيد كه اين كودك تركزاده است ؟ درودگر گفت : اين مسأله حق تعالى از تو پرسد . مادر اين پسر ، مىگويد كه از من آمده است . تركى در خانهء من ، به حكم نزول ، ساكن است ؛ لابد ، جواب اين ، ترا بايد داد - و آنوقت ، مقام لشكرى در شهر بود و ربض هنوز نساخته . ملك تورانشاه را سخن درودگر بر آتش اضطراب نشاند . . . و حالى ، فرمود تا مهندسين ولايت و استادان بنا را حاضر كردند و در ربض بيرون شهر ، بناى سراى خويش فرمود و در جنب‌سراى ، مسجد جامع و مدرسه و خانقاه و بيمارستان و گرماوه و اوقاف شگرف بر آنها نهاد . . . و چون مكالمهء درودگر و ملك روز سه‌شنبه بوده و همان روز عمارت شد ، آن محله به محلهء سه‌شنبهى معروف گرديد . » « 3 » در سرزمين پهناور ايران ، چنان كه قبلا اشاره كرديم ، احوال اقليمى ، وضع آب‌وهوا ، كم و - عوامل پيدايش شهر در ايران كيف ريزش باران و وجود رودخانه‌ها ، چشمه‌ها و قناتها ، در پيدايش و گسترش شهرها از ديرباز تأثيرى بسزا داشته است . مناطق مركزى ايران ، بخصوص منطقهء كوير ، به علت عدم مساعدت طبيعت ، قرنهاست كه متروك و غيرمسكون باقيمانده است در حالىكه مناطق شمالى يا شرقى و غربى ايران ، از بركت مساعدت طبيعت ، كمابيش معمور و داراى شهرها و دهات سرسبز است . شهرها

--> ( 1 ) . به كوشش محمد حسين تسبيحى [ با مقدمهء محمد جواد مشكور ] ، ص 211 . ( 2 ) . تاريخ نيشابور ، پيشين . ص 119 . ( 3 ) . محمد بن ابراهيم ، تاريخ كرمان : سلجوقيان و غز . به تصحيح و تحشيهء باستانى پاريزى ، ص 27 - 26 .